Olcha

OLCHA
(Alnus glutinosa Gaertn.)

Przycupnęla olsza nad rzeką
Do lustra ma więc niedaleko
Przygląda się w nim olsza co dzień
Dziwuje się swojej urodzie

(Wł. Ścisłowski)

 

 
 Olcha
rys. Stanisław Spława-Neyman

Nazwy handlowe i regionalne

Olcha, olsza czarna (Polska), Aulne commun, Vergne (Francja), Elzen (Holandia), Erle, gemeine Erle, Schwarzerle (Niemcy), Olse (Rosja), Akceag (Turcja), Black alder (Wielka Brytania), Ontano nero, Alno ontana (Włochy)

Oznaczenie botaniczne

gromada - Angiospermatophyta (okrytozalążkowe)
klasa - Dicotyledonopsida (dwuliścienne)
rodzina - Betulaceae (brzozowate)
rodzaj - Alnus (olsza)
gatunek - Alnus glutinosa Gaertn. (olsza czarna)


Gatunki podobne

Alnus cordata Oest., Alnus incana Moench., Alnus rubra Bong., Alnussubcordata Desf., Alnus spp.

Znanych jest około 30 gatunków olszy, w tym 3 w Polsce.


Olcha
fot. Stanisław Spława-Neyman

 

Występowanie

Występuje w Polsce w stanie dzikim obok dwu innych gatunków: Alnus incana Moench - olszy szarej oraz Alnus viridis DC - olszy zielonej. Na półkuli północnej rośnie około 30 gatunków tego drzewa. Olsza czarna obejmuje swoim zasięgiem Europę, zachodnią Syberię, sięga na północ do 63° szerokości geograficznej, występuje też w Afryce (północno-zachodnia część).
W Polsce olcha rośnie na terenie całego kraju, w Karpatach oraz Sudetach sięga regla dolnego. Drugim popularnym w Polsce gatunkiem olchy jest olsza szara (Alnus incana Moench), najczęściej drzewo o wysokości do 23 m i średnicy pierśnicy 50 cm, zasięg szerszy od olszy czarnej. Obejmuje on całą półkulę północną, ale w Polsce olsza szara ma mniejszy zasięg od olszy czarnej. W Europie ma dwa ośrodki: południowy - Alpy, południowa część Niemiec, Sudety, Karpaty, południowa Polska i Bałkany oraz północny - część Europy leżąca na północ od linii łączącej ujęcie Niemna z Orszą. Oba te ośrodki połączone są wyspami oraz pasami wzdłuż większych rzek.
Trzecim wreszcie gatunkiem olchy jest olsza zielona (kosa olcha) - Alnus viridis D. C. Jest to krzew do 2 m wyskości. Gatunek ten sięga znacznie dalej na północ od olszy czarnej, bo aż do 70,5° szerokości geograficznej północnej. Występuje też na Syberii, Kamczatce, w Japonii oraz w Ameryce Północnej. W Polsce olsza zielona jest gatunkiem wysokogórskim (sięga wyżej niż olsza czarna), występuje w Bieszczadach (Karpaty Wschodnie) tworząc zarośla powyżej lasu bukowego, w Tatrach bywa sadzona.
Wymagania glebowe olszy czarnej są znaczne. Dobrze rośnie na glebach wilgotnych, głębokich, żyznych, często wzdłuż rzek i strumieni i na terenach zalewowych. Najlepszy wzrost wykazuje, gdy woda gruntowa jest ruchoma. Natomiast olsza szara odznacza się większą tolerancją w odniesieniu do gleby. Może być sadzona na glebach piaszczystych, suchych. Nadaje się do zalesiania hałd przemysłowych.
Olsza zielona podobnie jak kosówka utrwala zbocza górskie, zapobiega erozji gleby, zmniejsza niebezpieczeństwo powodzi, ma więc duże znaczenie ochronne w górach. Najstarsza olsza czarna rośnie w Nekli (woj. poznańskie), ma 181 lat, wysokość 31,6 m, średnicę pierśnicy 125 cm, obwód 392 cm.
Na terenie Polski procentowy udział powierzchni drzewostanów olchowych wg rosnących gatunków w lasach Polski wykazuje, że drzewostany olchowe zajmują 4,8% powierzchni przy zasobności grubizny 137,7 m3 na1 ha powierzchni i produkcji biomasy na hektar wynoszącej 73,39 t.
Występowanie olchy na terenie kraju w lasach przedstawia się następująco: w krainie bałtyckiej I - 4,6%, mazursko-podlaskiej II - 8,3%, wielkopolsko-pomorskiej III - 3,0%, mazowiecko-podlaskiej IV - 8,0%, śląskiej V - 3,3%, małopolskiej VI - 4,4%, sudeckiej VII - 1,2%, karpackiej VIII - 4,3%.

 

Charakterystyka

Drzewo osiąga wysokość 20-25 m, niekiedy większą. Pień (strzała) do wysokości ok. 15 m jest wolny od gałęzi, o kształcie cylindrycznym, niekiedy z nabiegami korzeniowymi. Średnica pierśnicy do 100 cm, najczęściej jest jednak mniejsza, zwykle do 50 cm. Biel i twardziel są niewyodrębnione. Drewno ma barwę czerwonawo-białą do żółto-czerwonej; pod działaniem powietrza i światła gwałtownie ciemnieje. Przyrosty roczne są słabo widoczne. Budowę ma zwykle prostowłóknistą, rzadko występuje skręt włókien, struktura równomierna, niezbyt drobna. Kora u drzew młodych zielonkawa, później przechodząca w ciemnobrązową do czarno-brunatnej; spękana o wysokim udziale garbników; udział kory wynosi ok. 15%, gęstość kory 426 kg/m3. Drewno jest mało dekoracyjne, ma zapach lekko kwaskowaty po ścięciu.

Obróbka mechaniczna: drewno jest lekkie, miękkie, elastyczne, mocne, obrabia się dobrze uzyskując przy tym gładkie powierzchnie; łupliwość dobra.

Suszenie: przebiega dobrze, szybko; drewno nie wykazuje większych skłonności do pękania i paczenia, ma dobrą zdolność odzyskiwania kształtu; kurczy się miernie.

Sklejanie: dobre i trwałe.

Obróbka powierzchni: dobra; drewno podatne na wykańczanie bejcami i lakierami.

WAŻNE!
Drewno biologicznie aktywne; może niekiedy wywoływać stany zapalne skóry i alergie.


Wady drewna: krzywizny, przemieszczenia rdzenia, skręt włókien, "róże", rosochatość, przebarwienia oksydacyjne, rzadziej pęknięcia, plamki rdzeniowe, zgnilizna, przebarwienia spowodowane przez grzyby, chodniki owadzie.


 Olcha czarna
(Alnus glutinosa Gaertn.)
fot. P Neyman



Trwałość: na wolnym powietrzu niewielka; drewno bardzo dobrze przechowuje się w wodzie, nieodporne na zmiany warunków atmosferycznych.

Zastosowanie: drewno okleinowe na okleiny skrawane płasko i obwodowo. Jest ono stosowane w przemyśle sklejkowym, drewno konstrukcyjne na budowle wodne, drewno specjalne do produkcji płyt wiórowych i pilśniowych, papieru i celulozy, na instrumenty muzyczne, w modelarstwie, do wyrobu sprzętów domowych, kuchennych, na ołówki, ramy, zabawki; nadaje się do toczenia i rzeźby.
Drewno olchy łatwo poddaje się modyfikacji za pomocą styrenu lub żywicy mocznikowo-formaldehydowej, uzyskując w ten sposób większą trwałość. Modyfikowane drewno olchowe jest stosowane w przemyśle odlewniczym, szklarnictwie, w stolarce budolwanej, w przemyśle okrętowym.

Wskazówki: zaleca się ścinkę zimową, składowanie wodne i przetarcie "na ostro"; tarcicę należy układać w stosy przewiewne, stosując cienkie przekładki; zaleca się też
ochronę czół; po wstępnym przesuszeniu dalsze suszenie w stosach pod zadaszeniem.

Cechy anatomiczne: włókna: libriform, rzadziej cewki włókniste 300-1010-1650 mm; naczynia: gatunek rozpierzchłonaczyniowy, naczynia najczęściej występują pojedynczo, parami, przeważnie w grupach promieniowych; miękisz podłużny: rozproszony apotrachealny (nie przylegający do naczyń); promienie rdzeniowe nieregularne, także promienie pozorne.

Właściwości fizyczne: gęstość w stanie zupełnie suchym - 450-510-600 kg/m3, gęstość przy wilgotności 12-15% - 490-550-640 kg/m3, gęstość po ścięciu - 800-850-930 kg/m3, skurcz: wzdłuż włókien - 0,5%, w kierunku promieniowym - ok. 4,4%, w kierunku stycznym - ok. 9,3%, objętościowy -12,6-14,2%.

Właściwości mechaniczne: wytrzymałość na zginanie statyczne - 44 -97-172 MPa, moduł sprężystości przy zginaniu statycznym - 7700-11 700 MPa, wytrzymałość na ściskanie - 31-55-77 MPa, wytrzymałość na rozciąganie wzdłuż włókien- 55-94-140 MPa, wytrzymałość na rozciąganie w poprzek włókien-6,9-7,3-7,9MPa, wytrzymałość na ścinanie-3,0-4,5-6,5 MPa, wytrzymałość na zginanie udarowe - 2,5-5,4-10,8 J/cm2, twardość Brinella w kierunku równoległym do włókien - 33-38 MPa, twardość Brinella w kierunku prostopadłym do włókien- 7-8 MPa, ścieranie (olcha : buka) jak 0,3 : 1.

Różne

Olcha to drzewo tajemnicze, ponure jak jej otoczenie. Las olchowy to olszyna, oles, ols... Jedno z trzech drzew europejskich uznanych za toksyczne. Zwłaszcza pył z drewna olchy uważany jest za szkodliwy dla zdrowia, nawet wręcz za rakotwórczy. W czasopiśmie "Holz als Roh- und Werkstoff"' (z.1, 1956) Sandermann i Barghoorn podają obok cisa i oliwki, olszę jako gatunek szkodliwy dla zdrowia. Do dziś istnieje przekonanie, że gałązki olchy odstraszają myszy i nornice.
Na terenie dzisiejszej Eurazji olcha pojawiła się 65 mln lat temu. Rosła i rośnie na terenach nasiąkniętych dobrze wodą, błotnistych. Na terenie Polski olcha występowała 10 tysięcy lat temu (analiza pyłkowa). Gatunek ten jako nieliczny ma zdolność wiązania wolnego azotu w symbiozie z bakteriami w brodawkach korzeniowych, co umożliwia olszy rozwój na glebach ubogich w dostępne formy tego pierwiastka. Ilość związanego azotu w zaroślach olszy szacuje się na 50-130 kg * ha-1 * rok-1, z czego ponad 90% dostaje się do rośliny gospodarza. Dendrolodzy podają że właśnie dzięki wiązaniu azotu oraz łatwo rozkładającym się liściom olsze użyźniają glebę i mogą być stosowane jako przedplon przy rekultywacji terenów poprzemysłowych (zwłaszcza olsza szara). Drugą bardzo istotną cechą olchy w tej mierze jest zdolność do wytwarzania odrośli.
W warunkach naturalnych olsza wykazuje dużą odporność na zasolenie. Na Wyspach Brytyjskich rośnie na wybrzeżu morskim w strefie słonych rozbryzgów. Wykazuje też względnie dużą odporność na skażenie środowiska przez metale ciężkie. Nadaje się do zalesiania hałd i terenów zniszczonych mechanicznie oraz terenów poprzemysłowych. Na terenach zagrożonych ekologicznie, np.Szczecińskiem, Turoszowskiem, zastępuje będącą w regresji sosnę, czemu sprzyjają podtopienia terenu spowodowane wydzielaniem się sosny.
Kora tego gatunku jest stosowana w garbarstwie. Drewno i kora zaś powszechnie używane są do wędzenia wraz z jałowcem, czy wreszcie do sporządzania tak zwanej "smółki", z której metodą ekstrakcji eterowej uzyskuje się płynny preparat wędzarniczy.
I wreszcie, autorzy badając gatunki drewna, z których wykonane były drewniane wodociągi miasta Poznania (badania wykonane dla Muzeum Archeologicznego m. Poznania), stwierdzili w tych najnowszych wodociągach fundowanych przez hr. Raczyńskiego, że niektóre odcinki rur drewnianych wykonane były z olchy obok powszechnie od XIII wieku stosowanej sosny zwyczajnej.

 

Opracowanie:
doc. dr inż. Stanisław Spława-Neyman
mgr inż. Zofia Owczarzak





CopyRight © . All rights reserved.